یاد مرگ قلب مرده را زنده و مرگ را آسان میکند
ِ الْمَوْتُ طَالِبٌ وَ مَطْلُوبٌ حَثِیثٌ لَا یُعْجِزُهُ الْمُقِیمُ وَ لَا یَفُوتُهُ الْهَارِبُ فَأَقْدِمُوا وَ لَا تَنْکُلُوا فَإِنَّهُ لَیْسَ عَنِ الْمَوْتِ مَحِیصٌ إِنَّکُمْ إِنْ لَا تُقْتَلُوا تَمُوتُوا وَ الَّذِی نَفْسُ عَلِیٍّ بِیَدِهِ لَأَلْفُ ضَرْبَةٍ بِالسَّیْفِ عَلَى الرَّأْسِ أَیْسَرُ مِنْ مَوْتٍ عَلَى فِرَاش‏
و از سخنان آن حضرت علیه السّلام و پند و اندرزها و یاد آورى مرگ است آنچه از آن بزرگوار علیه السّلام بتواتر رسیده که فرمود: مرگ خواهانى است که با شتاب آید، و مطلوبى است که آن کس که مانده است او را ناتوان نسازد، و گریزنده از چنگال او از دستش بدر نرود (یعنى مرگ چیزى است که کسى چاره از آن نتوان کرد چه آن کس که از او بگریزد و چه آن کس که سر راهش بایستد) پس خود براى آن اقدام کنید و سرباز نزنید زیرا از مرگ گریزى نیست شما اگر کشته نشوید خواهید مرد، و سوگند بدان که جان على بدست او است خوردن هزار شمشیر بر سر آسانتر است از مرگ بر بستر.

أَیُّهَا النَّاسُ أَصْبَحْتُمْ أَغْرَاضاً تَنْتَضِلُ فِیکُمُ الْمَنَایَا وَ أَمْوَالُکُمْ نَهْبٌ لِلْمَصَائِبِ مَا طَعِمْتُمْ فِی الدُّنْیَا مِنْ طَعَامٍ فَلَکُمْ فِیهِ غَصَصٌ وَ مَا شَرِبْتُمْ مِنْ شَرَابٍ فَلَکُمْ فِیهِ شَرَقٌ وَ أَشْهَدُ بِاللَّهِ مَا تَنَالُونَ مِنَ الدُّنْیَا نِعْمَةً تَفْرَحُونَ بِهَا إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَى تَکْرَهُونَهَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خُلِقْنَا وَ إِیَّاکُمْ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ لَکِنَّکُمْ مِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ تُنْقَلُونَ فَتَزَوَّدُوا لِمَا أَنْتُمْ صَائِرُونَ إِلَیْهِ وَ خَالِدُونَ فِیهِ وَ السَّلَام‏
و از آن جمله است فرمایش آن حضرت علیه السّلام که فرماید: اى گروه مردم بامداد کردید در حالى که نشانه‏ها و هدفهائید (از یکسو هدف) تیرهاى مرگ (هستید که) شما را نشان کرده، (از یکسو) دارائیهاى شما غارتگاه مصیبتها (و پیش آمدهاى ناگوار) است، آنچه خوراکى در دنیا میخورید براى شما در آن خوراکى استخوانى گلو گیر میباشد، و با آنچه مى‏آشامید برایتان در آن آشامیدنى آب جستنى در در گلو هست، و خدا را گواه میگیرم که بهیچ نعمتى (از نعمتهاى دنیا) نرسید که بدان خوشحال شوید جز اینکه نعمت دیگرى را از دست دهید که آن را گرامى داشته‏اید، اى گروه مردم ما و شما آفریده شدیم براى ماندن نه براى نابود شدن (و این گونه نیست که با مرگ نابود شویم) بلکه از سرائى بسراى دیگر جابجا شویم، پس توشه گیرید براى آنجائى که (خواه و ناخواه) بدان جا روید و براى همیشه در آن بمانید، و السّلام.

گفتار پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم در بالین جوان در حال مرگ‏

از مجاهد نقل است که روزى پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم بر جوانى که در حال احتضار بود وارد شد، و پرسید: خود را چگونه مى‏بینى؟ گفت: امیدوار به فضل خدا و ترسان از گناهان خود، پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: در چنین وقتى این دو چیز در دل بنده جمع نمى‏شود، مگر اینکه خداوند به او آنچه را که مى‏خواهد عطا مى‏کند و از آنچه ترسان است، ایمنش مى‏دارد. و فرمود صلّى اللَّه علیه و آله و سلم: خداوند شرم مى‏کند، از بنده‏اى که پس از نماز جماعت از او چیزى بخواهد و به او عطا نفرماید و فرمود: بیشتر گناهان فرزندان آدم از زبان است. و فرمود: هر کس دو رکعت نماز در خلوت بخواند و کسى او را نبیند، جز خدا، برائت از آتش را برایش مى‏نویسد. فرمود: هر گاه گروهى در مجلسى اجتماع کنند، و تا پایان آن نامى از خدا برده نشود، سبب حسرت آنها در روز قیامت خواهد شد. و فرمود: بسیار استغفار کنید، زیرا خداوند آن را به شما آموخته، تا شما را بیامرزد. و فرمود: آیا شما را به چیزى دلالت کنم که لغزشها با آن از بین مى‏رود و گناهان را مى‏زداید؟ گفته شد آرى اى

پیامبر خدا صلّى اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: گرفتن وضو در هواى بسیار سرد و رفتن زیاد «۱» به مسجد و کشیدن انتظار نماز پس از نماز (اول). (۳) و فرمود: از محرّمات بپرهیزید، تا عابدترین مردم باشید و به آنچه خدا روزى کرده خرسند باشید، تا غنى‏ترین مردم باشید، و به همسایگان نیکى کن تا مؤمن باشى، و براى مردم دوست بدار چیزى را که براى خود دوست مى‏دارى، تا مسلمان واقعى باشى، و بسیار مخند، زیرا خنده زیاد دل را مى‏میراند. (۴) و فرمود: اگر مسلمانى بر گردن مسلمانى دینى دارد، و به او مهلت دهد، ثواب صدقه را مى‏برد و اگر پس از پایان مهلت، مهلت دوباره‏اى به او بدهد، برایش هر روز ثواب یک صدقه را مى‏نویسند. «۲» (۵) و فرمود: کار خیر بسیار است (و ساده) اما عمل‏کننده کم است. «۳» (۶) و فرمود: گاهى هست که مرد خدا را مى‏خواند، و خدا به او توجهى نمى‏کند، و چند بار این عمل را تکرار مى‏کند، تا در مرتبه چهارم خداوند به فرشتگان مى‏فرماید: بنده من مرا مى‏خواند، و من از او روى مى‏گردانم، و مى‏داند که جز من کسى او را نمى‏آمرزد، پس شما گواه باشید که من او را بخشیدم. (۱) و فرمود: آگاه باشید: که همه شماها بسان چوپان هستید، که بر حفظ گوسفندان موظّف گشته، و هر مردى نگهبان خانواده خویش است، و در باره آنان مسئول است، و زن هم نسبت به اهل بیت شوهرش، مسئول است و در باره آنها مورد بازخواست قرار مى‏گیرد، و هر برده در مورد اموال صاحبش مسئول است، پس بدانید که هر کدام از شما مسئولیتى بر گردن دارید، و نسبت به آن بازخواست مى‏شوید. «۱» (۲) و از پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم نقل است که فرمود: هنگامى که یکى از شما آب گوشتى بپزد، باید آبش را زیاد کند، و مقدارى را به همسایه خود بدهد. «۲»، «۳» (۳) و فرمود: صلّى اللَّه علیه و آله و سلم: همواره مردم در خیرند، تا زمانى که عجله نکنند،

پرسیدند:
چه عجله‏اى؟ فرمود: اینکه بگویند: دعا کردیم، اما خبرى از اجابت ندیدیم. (۴) و فرمود صلّى اللَّه علیه و آله و سلم: هر کس چهل روز نماز خود را با جماعت بخواند، برایش برائت از نفاق و نجات از آتش دوزخ نوشته مى‏شود. «۴» (۵) و فرمود صلّى اللَّه علیه و آله و سلم: خداوند دوست دارد بنده فقیر با آبرو را که خانواده خود را (از خطرات تهیدستى) حفظ نماید. «۵» (۶) و فرمود: دهانهاى خود را (از سخنان حرام و بیهوده) پاک نگهدارید، زیر دهانهاى شما راه قرآن است. «۱» (۱) و فرمود: نیازهاى خود را از افراد بزرگوار و مهربان بخواهید، تا برآورده شود، زیرا خداوند فرموده: رحمت خود را در دل بندگان خود قرار داده‏ام، و نیازها را از افراد سنگدل نطلبید، زیرا توفیق نمى‏یابید و به شما نمى‏بخشند و خداوند فرموده: خشم خود را در دل آنان قرار داده‏ام. (۲) و فرمود: در قیامت ممکن است بنده‏اى را به سبب گناهى از گناهانش، یک صد سال زندانى کنند، در حالى که برادران و همسران خود را در بهشت مى‏بیند (که در نعمت به سر مى‏برند). (۳) و فرمود: هر کس گناهى را مرتکب شود و (به جاى ترس) از آن خندان باشد، در حال گریه به دوزخ فرستاده خواهد شد. «۲» (۴) و فرمود: آیا شما را به بزرگترین گناهان خبر دهم؟ عرض شد: بلى اى پیامبر صلّى اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: بزرگترین گناهان سه چیز است: شرک به خدا، عاق والدین، و در حال سخن تکیه داده بود، یک مرتبه نشست و فرمود: بدانید که سومى آنها شهادت ناحق و دروغ است! و آنقدر این جمله را تکرار کرد، که گفتیم: اى کاش ساکت مى‏شد.

و قال رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله: اکثروا من ذکر هادم اللّذات فانکم ان کنتم فی ضیق وسّعه علیکم فرضیتم به و ان کنتم فی غنى بغضّه فجدتم به فأجرتم لأنّ المنایا قاطعات الآمال و اللّیالی مدنیات الآجال و انّ المرء عند خروج نفسه و حلول رمسه یرى جزاء ما تقدّم و قلّة غنى ما خلّف و لعلّه من باطل جمعه و من حقّ منعه‏
. (۱) رسول خدا- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: بسیار یاد کنید شکننده و خراب‏کننده لذّات را پس به درستى که شما اگر در مضیقه و تنگ‏دستى بوده باشید آن حالت را به توسعه تبدیل مى‏کند پس به آن راضى مى‏شوید. و اگر در غنى و بى‏نیازى بوده باشید آن را دشمن جلوه مى‏دهد پس جود و بخشش مى‏کنید و سبب اجر شما مى‏گردد، براى اینکه مرگ آرزو را قطع مى‏کند و طى شدن شب‏ها سبب نزدیکى مرگ‏ها مى‏گردد. و هر کس وقت بیرون شدن جانش و وارد شدن در قبرش نتیجه آنچه از اعمال از پیش فرستاده مى‏بیند. و مى‏بیند آنچه از او باقى مانده نفع او به حالش کم است‏ و چه بسا شاید از راه باطل جمع کرده باشد و حقى را منع نموده باشد.

و قال امیر المؤمنین علیه السّلام: من علم انّ الموت مصدره و القبر مورده و بین یدى اللَّه موقفه و جوارحه شهیدة له طالت حسرته و کثرت عبرته و دامت فکرته.
حضرت امیر المؤمنین- علیه السّلام- فرموده: کسى که بداند مرگ بازگشت اوست و قبر جاى وارد شدن اوست و در مقابل قدرت حق تعالى ایستادن اوست و اعضا و جوارحش شاهد بر او هستند حسرت و افسوس او طولانى مى‏شود و گریه او بسیار مى‏شود و فکر او ادامه پیدا مى‏کند.

و قال صلّى اللَّه علیه و آله: من علم انه یفارق الاحباب و یسکن التّراب و یواجه بالحساب کان حریّا بقطع الأمل و حسن العمل فاذکروا رحمکم اللَّه قوله تعالى. وَ جاءَتْ سَکْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِکَ ما کُنْتَ مِنْهُ تَحِیدُ فَکَشَفْنا عَنْکَ غِطاءَکَ فَبَصَرُکَ الْیَوْمَ حَدِیدٌ

یعنى شاهدته ما بقى عندک فیه شک و لا ارتیاب بعد ما کنت ناسیا له غیر مکترث به فقال صلّى اللَّه علیه و آله: أ تدرون من اکیسکم؟ قالوا لا یا رسول اللَّه قال اکثرکم للموت ذاکرا و احسنکم استعدادا له فقالوا و ما علامته یا رسول اللَّه؟ قال التّجافى عن دار الغرور و الانابة الى دار الخلود و التزوّد لسکنى القبور و التّأهب لیوم النّشور.
(۲) آن بزرگوار- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: کسى که بداند از دوستان جدا مى‏شود و در خاک ساکن مى‏گردد و با حساب روبرو مى‏گردد سزاوار است که قطع امید و آرزو از دنیا بنماید و عمل خود را نیکو کند. پس- خدا شما را رحمت کند- به یاد قول حق تعالى باشید که مى‏فرماید: سختى‏هاى مرگ آمد و این است آنچه از آن فرارى بودى پس کشف کردیم از تو پرده پیش چشم تو را پس چشم تو امروز تیز بین است یعنى آنچه را که در وى شک داشتى مشاهده مى‏کنى و مى بینى بعد از آن که او را فراموش کرده بودى و آن در نظر تو بى‏اهمیّت بود. پس پیغمبر- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: آیا مى‏دانید زیرک‏ترین شما کیست؟ عرض کردند:
نه یا رسول اللَّه- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: آن کس که بیشتر به یاد مرگ باشد و آن کس که بهتر مهیّاى مرگ باشد. پس عرض کردند: یا رسول اللَّه- صلّى اللَّه علیه و آله- علامت آن چیست؟
فرمود: دورى کردن و پهلو تهى کردن از خانه دروغین، یعنى دنیا و قصد کردن به خانه همیشگى یعنى آخرت، و زاد و توشه برداشتن براى ساکن شدن قبرها و مهیّا شدن براى روز نشور و قیامت. و لقد احسن من قال شعرا:
اذکر الموت هادم اللّذّات             و تجهّز لمصرع سوف یأتى‏
و قال آخر:
ما ذا تقول و لیس عندک حجّة             لو قد اتاک منغص اللّذات‏
ما ذا تقول اذا دعیت و لم تجب             فاذا ترکت فانت فی غمراتى‏
ما ذا تقول اذ حللت محلّة             لیس الثقاة لاهلها بثقاة
(۱) و به تحقیق شاعر نیکو گفته: به یاد بیاور مرگ را که خراب‏کننده لذّتهاست و آماده شو براى خوابگاهى که به زودى‏ مى‏آید.
چه خواهى گفت و حال آنکه حجّتى ندارى اگر آمد تو را شکننده لذّات. چه مى‏گویى وقتى دعوت شدى پس جواب نمى‏گویى وقتى واگذاشته شوى پس تو در شداید و سختیها هستى چه خواهى گفت وقتى وارد شدى در محله‏اى که موثقین براى اهل او موثّق نیستند.

در حال مؤمن در هنگام مرگ‏
قال النبى صلّى اللَّه علیه و آله: انّ المؤمن اذا حضره الموت جاءت الیه ملائکة الرّحمن بجریدة بیضاء فیقولون لنفسه اخرجى راضیة مرضیة الى روح و ریحان و ربّ غیر غضبان فتخرج کالطّیب من المسک حتى یتناولها بعض من بعض فینتهى بها الى باب السّماء فیقول سکّانها و ما اطیب رائحة هذه النفس و کلّما صعدوا بها من سماء الى سماء قال اهلها مثل ذلک حتى یؤتى بها الى الجنة مع ارواح المؤمنین فتستریح من غم الدنیا و امّا الکافر فتأتیه ملائکة العذاب فیقولون لنفسه اخرجى کارهة مکروهة الى عذاب اللَّه و نکاله و ربّ علیک غضبان.
(۲) پیغمبر- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: به درستى که وقتى مرگ مؤمن مى‏رسد ملائکه رحمت الهى با جرائد سفید به سوى او مى‏آیند و به نفس مى‏گویند خارج شو برو در حالى که از خدا راضى هستى و خدا هم از تو راضى است به سوى آسایش دائمى و زندگى طیّب و طاهر و خدایى که بر تو غضبناک نیست پس خارج مى‏شود مانند بوى خوش که از مشک خارج مى‏گردد و آن را دست به دست‏ مى‏کنند تا مى‏رسد به در آسمان، دربانان و ساکنان آن مى‏گویند چه نیکو است بوى این روح. و هر چه بالا مى‏برند از آسمانى به آسمانى اهل آن مثل آن را مى‏گویند تا او را به سوى بهشت مى‏آورند با ارواح مؤمنین. پس از غمهاى دنیا راحت مى‏شود. و امّا کافر پس ملائکه عذاب به سوى او مى‏آیند و با او به درشتى گفتگو مى‏کنند و روح او را از روى کراهت از بدنش خارج مى‏کنند و به سوى عذاب و عقوبت الهى مى‏برند و خداوند متعال بر او غضبناک است.

و قال النّبى صلّى اللَّه علیه و آله: اما ترون المحتضر یشخص ببصره قالوا بلى قال یتبع بصره بنفسه‏
. (۱) پیغمبر- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: آیا نمى‏بینید محتضر چگونه چشم خود را تیز مى‏کند؟ عرض کردند بلى یا رسول اللَّه: فرمود:
چشم او به دنبال جانش مى‏باشد.
و قال النّبى صلّى اللَّه علیه و آله: ما من بیت الا و ملک الموت یأتیه فی کلّ یوم خمس مرّات فاذا وجد الرّجل قد انقطع اجله و نفد اکله القى علیه غمّ الموت فغشیه کرباته و غمرته غمراته فمن اهل بیته النّاشرة شعرها و الضّاربة وجهها و الباکیة شجوها و الصّارخة بویلها فیقول ملک الموت ویلکم فما الجزع و الفزع و اللَّه ما اذهبت لواحد منکم رزقا و لا قربت اجلا و لا اتیته حتّى امرت و لا قبضت روحه حتّى استأمرت و انّ لى فیکم عودة ثمّ عودة حتى لا یبقى منکم احد.
(۲) پیغمبر اکرم- صلّى اللَّه علیه و آله- فرمود: هیچ خانه‏اى نیست مگر اینکه ملک الموت روزى پنج مرتبه به آنجا سرکشى مى‏کند.
پس وقتى که یکى از آنها مدّت زندگانى دنیایش تمام شده باشد و رزقى که در دنیا باید بخورد به آخر رسیده باشد ملک الموت غم و اندوه مرگ را بر او مى‏افکند. پس فرو مى‏گیرد او را ناراحتى‏هاى آن و مشکلات و سختى‏هاى آن بر او رو مى‏آورد. پس بعضى از اهل بیت او موى خود را مى‏کنند و به صورت خود مى‏زنند و گریه مى‏کنند از روى حزن و صدا را به وا ویلا بلند مى‏کنند. پس ملک الموت مى‏گوید واى بر شما این جزع و فزع براى چیست به خدا قسم من رزقى از شما نبردم و براى شماها مرگى را نزدیک نکردم. و در نزد او نیامدم تا اینکه از جانب خدا مأمور شدم. و روح او را نگرفتم مگر پس از آنکه از خداى متعال اجازه گرفتم. و به تحقیق من به سوى شما بازمى‏گردم پس بازمى‏گردم تا اینکه هیچ کدام از شما باقى نماند.
ثمّ قال: و الّذى نفسى بیده لو یرون مکانه و یسمعون کلامه لذهلوا عن میّتهم و لبکوا على نفوسهم حتّى اذا حمل المیّت فی نعشه رفرفت روحه فوق نعشه تنادى یا اهلى و یا ولدى لا تلعبنّ بکم الدّنیا کما لعبت بى‏مال جمعته من حلّه و من غیر حلّه و خلّفته لکم فالمهناة لکم و التّبعة علىّ فاحذروا مثل ما قد نزل بى.
(۱) پس فرمود: به خدایى که جان من در دست قدرت اوست اگر مى‏دیدند مکان او را و مى‏شنیدند کلام او را هر آینه از میّت خود غافل مى‏شدند و به حال خود مى‏گریستند. تا اینکه میّت را بر تابوت حمل مى‏کنند و او را برمى‏دارند، روح بر بالاى بدن او پر مى‏زند و فریاد مى‏کند: اى اهل من اى اولاد من دنیا شما را به‏ بازى نگیرد چنانچه مرا بازى داد. مالى از حلال و غیر حلال جمع کردم و باز گذاشتم براى شما. اکنون گوارایى آن براى شماست و محاسبه آن بر من. پس شما بترسید از آنچه به سر من آمد. و لقد احسن القائل شعرا:
لقد لهوت و جدّت الموت فی طلبی             و انّ فی الموت لى شغل عن اللّعبى‏
لو شمّرت فکرتى فیما خلقت له             ما اشتدّ حرصى على الدّنیا و لا طلبی‏
(۱) و هر آینه به تحقیق شاعر نیکو گفته: هر آینه به تحقیق من سرگرم بازى هستم و مرگ با جدّیت در طلب من است. و یاد مرگ مرا از بازیهاى دنیا باز مى‏دارد. اگر فکر من دقّت و جدّیت مى‏کرد در آنچه که براى آن خلق شده حرص و طلب من براى دنیا این قدر شدّت نداشت. و قال الورّاق:
ابقیت مالک میراثا لوارثه             فلیت شعرى ما ابقى لک المال‏
القوم بعدک فی حال یسرّهم             فکیف بعدهم حالت بک الحال‏
ملوا البکاء فما یبکیک من احد             و استحکم القیل فی المیراث و القال‏
انستهم العهد دنیا اقبلت لهم             و ادبرت عنک و الایّام احوال‏
(۲) ورّاق گفته: مال خود را ارث براى وارثان باقى گذاشتى پس کاش مى‏دانستى که این مال براى تو نخواهد ماند. آنها که وارثند بعد از تو در حال خوشنودى و شادى به سر مى‏برند براى آن ارث امّا بر تو چه مى‏گذرد آنها اطّلاع ندارند. همه مى‏گویند، لیکن هیچ کدام بر تو نمى‏گریند و همه قیل قال آنها براى سهم ارث است دنیایى که به آنها رو کرده و به تو پشت کرده تو را از یاد آنها برده و روزگار متحول و دگرگون است. و قال آخر:
هوّن الدّنیا و ما فیها علیک             و اجعل الهمّ لما بین یدیک‏
انّ هذا الدّهر یدنیک الى             ملک الموت و یدنیه الیک‏
فاجعل العدّة ما عشت له             انّه تأتیک احدى لیلتیک‏
(۱) دیگرى گفته: دنیا و آنچه در اوست در نظر خود خوار و بى‏مقدار کن و تمام همت و کوشش خود را براى عالمى که در پیش دارى قرار بده این روزگار هر چه بگذرد تو را به سوى ملک الموت و او را بسوى تو نزدیک مى‏کند. پس تا زنده هستى خود را آماده و مهیّا کن براى دیدار او که او امشب یا فردا شب خواهد آمد. و قال سلمان (ره): اضحکنى ثلاث و ابکانى ثلاث اضحکنى غافل و لیس بمغفول عنه و ضاحک ملأ فاه و الموت یطلبه و مؤمّل الدنیا و لا یدرى متى اجله و ابکانى فراق الاحبّة و هول المطّلع و الوقوف بین یدى اللَّه عزّ و جلّ لا ادرى أ ساخط هو أم راض.

(2) سلمان فارسى- رحمه اللَّه- گفته: سه چیز مرا به تعجب آورد و خندانید و سه چیز مرا گریانید. و به تعجّب آورد و خندانید مرا کسى که غافل است و از او غافل نیستند. و آن کسى که دهن از خنده پر مى‏کند و حال آنکه مرگ آنها را مى‏طلبد. و آن کس که آرزومند دنیا است و نمى‏داند مرگ او چه زمان است. و به گریه آورد مرا فراق دوستان، و هول و وحشتى که در اثر اطلاع به چیزهایى که بعد از مرگ آگهى بر آن حاصل مى‏شود، و ایستادن در مقابل میزان عدل الهى و حال آنکه نمى‏دانم که آیا خدا از من‏ راضى است یا نه. و اعلموا رحمکم اللَّه انّما یتوقّع الصحیح سقما یرد به و موتا من البلاء یدنیه فکانّه لم یکن فی الدّنیا ساکن و الیها راکن نزل به الموت فاصبح بین اهله و ولده لا یفهم کلاما و لا یردّ سلاما قد اصفرّ وجهه و شخص بصره و شرح صدره و یبس ریقه و اضطربت اوصاله و فلقت احشاءه و الاحبّة حوله یرى و لا یعرف و یسمع فلا یردّ و ینادى فلا یجیب خلّف القصور و خلّت منه الدّور و حمل الى اعناق الرّجال یسرعون به الى محلّ الاموات و دار الخسران و بیت الوحدة و الغربة و الوحشة ثم قسموا امواله و سکنوا داره و تزوجوا ازواجه و حصّل هو برمسه فرحم اللَّه من جعل الهمّ هما واحدا ثمّ اکل قوته و احسن عمله و قصر امله.
(۱) بدانید- خدا شما را رحمت کند- هر شخص صحیح البدنى منتظر است بیمارى را که به او وارد شود و مرگى را که او را به کهنه شدن نزدیک کند به نحوى که گویا این چنین کس ابدا ساکن دنیا نبوده. مرگ بر او وارد مى‏شود پس بین اهلش و اولادش دگرگون مى‏گردد که کلامى را نمى‏فهمد و قدرت ردّ سلام ندارد. صورتش زرد شده، چشمهایش قدرت حرکت ندارد.
سینه‏اش متلاشى شده، رطوبتهاى بدنش خشک شده، اعضاى بدنش پراکنده شده و احشائش شکافته شده است. دوستان در اطراف او هستند که آنها را مى‏بیند و نمى‏شناسد، مى‏شنود و قدرت رد کردن جواب را ندارد، و او را ندا مى‏کنند و نمى‏تواند جواب بگوید. قصرها و خانه‏ها را ترک کرده و بر گردن مردان حمل شده و او را به سرعت به محلّه خاموشان و اموات مى‏برند. و در خانه‏اى‏ وارد مى‏شوند که متوجّه خسران و ضرر خود مى‏شوند، چون مى‏توانستند آن را آباد کنند و نکردند و این خسران و ضرر بزرگى است، چون دیگر وقت از دست او رفته. و در خانه تنهایى و غربت و وحشت ساکن مى‏شود. و دیگران در خانه دنیایى او ساکن مى‏شوند. و زنهاى او به دیگران شوهر مى‏کنند. و او در خاک منزل مى‏کند. پس خدا رحمت کند کسى را که تصمیم خود را یکى کند براى اصلاح آخرت خود. و آنچه براى او از حلال ممکن است قوت خود قرار دهد. و به آن اکتفا کند. و اعمال نیکو به جا آورد و آرزوهاى خود را کوتاه کند.
و روى انه اذا حمل عدوّ اللَّه الى قبره نادى الى من تبعه یا اخوتاه احذروا مثل ما قد وقعت فیه انّى اشکو دنیا غرّتنى حتّى اذا اطمأننت الیها وضعتنى و اشکو الیکم اخلّاء الهوى حتّى اذا وافقتهم تبرّوا منى و خذلونى و اشکو الیکم اولادا آثرتهم على نفسى و اسلمونى و اشکو الیکم مالا کدحت فی جمعه فی البرّ و البحر و قاسیت الاهوال فأحذه اعدائى و صار وبالا علىّ و عاد نفعه لغیرى و اصبحت مرتهنا به و اشکو الیکم بیت الوحدة و الوحشة و الظّلمة و المسائلة عن الصّغیرة من عملى و الکبیرة فاحذروا مثل ما قد نزل بى فوا طول بلائى و عظیم عنائى مالى من شفیع و لا حمیم.
(۱) و روایت شده که چون دشمن خدا را بردارند و به جانب قبر ببرند صدا مى‏زند به کسانى که دنبال جنازه او هستند مى‏گوید:
اى برادران من دورى کنید از آنچه من در آن واقع شدم. به درستى که من از دنیایى شکایت مى‏کنم که مرا گول زد و فریب داد تا چون به او مطمئن شدم مرا خوار کرد. و از دوستانى شکایت مى‏کنم‏ که هواپرست بودند و من با آنها موافقت کردم و اکنون از من بیزارى مى‏جویند و مرا ذلیل و بى‏چاره کردند. و به شما از اولادى شکایت مى‏کنم که بر خود مقدم داشتم و مرا واگذاشتند. و به شما از مالى شکایت مى‏کنم که براى جمع‏آورى آن زحمت کشیدم در سفر دریا و خشکى رفتم و خود را به خطرها انداختم پس اکنون نصیب دشمنان من شده و وبال بر من گردیده، نفع آن به دیگرى مى‏رسد و من در گرو آن مى‏باشم و به شما شکایت مى‏کنم از رفتن در خانه تنهایى و وحشتناک و تاریک که در آنجا از من سؤال از کوچک و بزرگ اعمالم مى‏شود. پس شما دورى کنید از آن بلاها که بر من وارد شده. آن چقدر طولانى است بلاى من و به چه زحمتهاى بزرگ گرفتار شدم. اکنون نه شفیعى دارم که براى من در پیشگاه خداى متعال وساطت کند و نه دوستى دارم که از من حمایت کند و مرا یارى نماید.
و کان رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله اذا دخل الجبّانه یقول: السّلام علیکم ایّها الأبدان البالیة و العظام النّخرة الّتى خرجت من الدّنیا بحسراتها و حصلت منها برهنها اللهمّ ادخل علیهم روحا منک و سلاما منّا و منک یا ارحم الرّاحمین.

پیغمبر اکرم- صلّى اللَّه علیه و آله- چون وارد قبرستان مى‏گردید مى‏فرمود: سلام بر شما اى بدنهاى کهنه و استخوانهاى پوسیده که از دنیا با حسرت و اندوه تمام بیرون رفته‏اید و اکنون در گرو کارها و اعمالتان مى‏باشید. خدایا رحمت از خودت و سلام از ما و خودت بر آنها داخل فرما اى خدایى که رحمتت بر بندگانت از همه بیشتر است.

و قال عبد اللَّه الجرهمى و کان من المعمّرین تبعت یوما جنازة فخنقتنى العبرة فانشدت شعرا:
یا قلب انّک فی الدّنیا لمغرور             فاذکر و هل ینفعنّ الیوم تذکیر
فبینما المرء فی الاحیاء مغتبطا             اذ صار فی الرمس تعفوه الاعاصیر
یبکى الغریب علیه لیس یعرفه             و ذو قرابته فی الحىّ مسرور
فاسترزق اللَّه خیرا و ارضینّ به             فبینما العسر اذ دارت میاسیر
و قال رجل من اصحاب الجنازة: تعرف لمن هذا الشعر؟ فقلت لا و اللَّه.
فقال: هو لصاحب هذه الجنازة و انت غریب تبکى علیه و اهله مسرورون.
(۱) عبد اللَّه جرهمى، که مرد معمّرى بود، گوید: روزى دنبال جنازه‏اى حرکت مى‏کردم پس گریه مرا گرفت و اشعارى که شنیده بودم و نمى‏دانستم صاحبش کیست به زبان آوردم. و معنى اشعار به فارسى چنین است: اى قلب به درستى که تو در دنیا مغرورشده‏اى پس به یاد بیاور و آیا امروز یادآورى دیگر فایده دارد. در بین اینکه شخص در بین زندگان به لذایذ زندگى مشغول است ناگهان در خاک فرو مى‏رود و گل و خاک او را فرو مى‏گیرد، غریبى که او را نمى‏شناسد بر او مى‏گرید و خویشان و نزدیکان او در میان زندگان به سرور و خوشى مشغولند. پس از خدا طلب خیر کن و به آن راضى باش که در این بین سختى و مشکلات ناگهان به یسر و وسعت بر مى‏گردد.
پس در این حال مردى گفت: اى فلان مى‏دانى این اشعارى که گفتى از کیست؟ گفتم نه به خدا. گفت از صاحب این جنازه‏ است و تو که غریبى بر او مى‏گریى و اهل او در حال سرورند براى ارثى که مى‏خواهند از او ببرند. فقال ابو العتاهیّة شعرا:
ارى الدّنیا تجهّز بانطلاق             مشمّرة على فدم و ساق‏
فلا الدّنیا بباقیة لحىّ             و لا حىّ على الدنیا بباق‏
(۱) ابو العتاهیه گفته: دنیا را مى‏بینم که با جدّیت تمام مهیّاى رفتن است نه دنیا براى زنده‏اى مى‏ماند و نه زنده‏اى در دنیا باقى خواهد ماند. و قال بعضهم: محلّة الاموات ابلغ العظات فوردوا القبور و اعتبروا بالنشور.
(۲) بعضى فرموده‏اند محلّه مردگان رساترین موعظه‏هاست پس وارد شوید در قبرستان و میان قبرها و عبرت بگیرید از روزى که قیامت بر پا شود و اینها سر از خاک بردارند. و روى بعضهم یدخل المقبرة لیلا فینادى و یقول یا اهل القبور من انتم ثم یجیب عن نفسه نحن الآباء و الامّهات و الاخوة و الاخوات نحن الاحباب و الجیران نحن الاصدقاء و الاخوان نحن الاحبّة و الخلّان طحنتنا البلاء و اکلنا الجنادل و الثرى.
(۳) نقل شده که: بعضى از عرفاء داخل در قبرستان مى‏شد و ندا مى‏داد که اى اهل قبور شما چه کسانى هستید؟ سپس خودش از طرف آنها جواب مى‏داد که ماییم پدران و مادران و برادران و خواهران، ماییم دوستان و همسایگان، ماییم رفیقان و برادران، ماییم محبّان و علاقه‏مندان به یک دیگر. بلاها ما را خرد کرده و آسیا نموده و سنگ‏ها و خاک ما را خورده است.

و انشد بعضهم و قال:
خمدوا و لیس یجاب من ناداهم             هم موتى و کیف اجابه الاموات‏
(۱) بعضى چنین فرموده‏اند: آنان ساکتند و جواب نمى‏دهند کسى را که آنها را صدا کند، آنها مردگانند و چگونه مردگان جواب دهند.
و قال البراء بن عازب: بینما نحن مع رسول اللَّه صلّى اللَّه علیه و آله اذا أبصر بجنازة تدفن فبادر الیها مسرعا حتّى وقف علیها ثم بکى حتّى بل ثوبه ثم التفت الینا فقال یا اخوانى لِمِثْلِ هذا فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُونَ احذروا هذا و اعملوا له.
(۲) براء بن عازب گفته: در بین اینکه با رسول خدا- صلّى اللَّه علیه و آله- بودیم ناگهان چشم آن بزرگوار به جنازه‏اى افتاد که او را دفن مى‏کردند. پس به سرعت به طرف آن رفت تا اینکه بر بالاى آن قبر ایستاد پس چنان گریه کرد که جامه و لباسش از اشک چشمش تر شد. پس روى مبارک به جانب ما کرد و فرمود: برادران من براى اینجا باید عمل‏کنندگان عمل کنند از اینجا بترسید و براى آن عمل کنید. و کتب بعضهم الى ملک یعظه ایّها الملک اعدل برعیّتک و ارحم من تحت یدیک و لا تتجبّر علیهم و لا تعل قدرک و لا تنس قبرک الّذى هو منتهى امرک فان الموت یأتیک و ان طال عمرک و الحساب امامک و القیمة موعدک و قد کان هذا الأمر الّذى انت فیه بید غیرک فلو بقى له لم یصل الیک و سینتقل عنک کما انتقل عنه و انه لا یبقى لک و لا یبقى له فقدّم لنفسک خیرا تجده محضرا و تزوّد من دار الغرور لدار الفرح و السّرور و اعتبر بمن کان قبلک ممّن خزّن الاموال و جدّد الاقلال و جمع الرّجال فلم یستطع دفع المنیّة و لا ردّ الرّزیة فلا تغتر بدنیا دنیّة لم یرضها اللَّه جزاء لأولیائه و لا عذابا لأعدائه.
(۱) بعضى از بزرگان به سلطانى نامه نوشت و او را موعظه کرد که:
اى سلطان با رعیّت خود با عدالت رفتار کن، و به زیردستان خود رحم کن، و بر آنها تکبّر مکن، و قدر خود را بالا مبر، و قبر خود را که منتهاى زندگى تو است فراموش نکن. پس به تحقیق که مرگ تو را خواهد آمد گرچه عمر طولانى بنمایى. و حساب کارهاى تو در پیش تو است. و قیامت وعده‏گاه تو است. و این امر سلطنت که در دست تو است به دست غیر تو بود. و اگر براى او باقى مى‏ماند به تو نمى‏رسید و به زودى از تو به دیگرى انتقال پیدا مى‏کند. نه براى او باقى مى‏ماند و نه براى تو باقى خواهد ماند. پس چیزى براى خود پیش فرست تا آنجا آن را حاضر بیابى. و بهره‏بردار از این منزل غرور و ناپایدار براى آن منزل فرح و سرور. و از حال گذشتگان عبرت بگیر که آنها مالها را جمع و خزانه کردند و تازه نمودند استقلال و شخصیّت‏هاى خود را. و مردان جنگجو را جمع‏آورى کردند. با همه اینها نتوانستند مرگ را از خود دفع کنند و قادر نشدند بلاها را از خود ردّ کنند. پس مغرور مشو به دنیاى بى‏مقدار که خداى متعال راضى نشد آن جزاى دوستانش باشد و نه عذاب دشمنانش. و اعتبر بقول القائل شعرا:
و کیف یلذّ العیش من کان موقنا             بأنّ المنایا بغتة ستعاجله‏
و کیف یلذّ النّوم من کان مؤمنا             بأنّ إله الخلق لا بدّ سائله‏
و کیف یلذّ العیش من کان صائرا             الى جدث یبلى الثّیاب منازله‏
و کیف یلذّ النّوم من اثبتوا له             مثاقیل اوزان الذى هو فاعله‏
(۱) و عبرت بگیر به قول این شاعر که مى‏گوید: چگونه از عیش دنیا لذت مى‏برد کسى که یقین دارد مرگ و اجل او ناگهان مى‏رسد و به زودى او را از این عالم به عالم دیگر خواهد برد.
و چگونه از خواب لذّت مى‏برد کسى که ایمان دارد که خداى متعال از او سؤال خواهد فرمود. و چگونه از زندگانى دنیا لذّت مى‏برد کسى که به سوى قبر مى‏رود که در آن پوسیده مى‏شود، چگونه از خواب لذّت مى‏برد کسى که براى او ثابت کرده‏اند که میزانى هست که اعمال به آن سنجیده مى‏شود.